Zbliża się 80. rocznica wybuchu II Wojny Światowej. Z tej okazji przypominamy mapę, która pojawiła się w brytyjskiej prasie przed wybuchem największego w historii świata konfliktu zbrojnego. Zdaniem brytyjskich dziennikarzy, Polska była faszystowską dyktaturą. Nasz kraj wymiano w jednym rzędzie z Niemcami Hitlera, Włochami Mussoliniego, Węgrami Horthyego, jak również faszystowską Austrią i Jugosławią.

W maju 1926 powołano do życia prawicowy rząd endecji i PSL „Piast” (tzw. trzeci rząd Witosa i drugi chjeno-piast). W efekcie doszło do wystąpienia oddziałów wojskowych sympatyzujących z marszałkiem Piłsudskim. W wyniku walk rząd i prezydent podali się do dymisji. W walkach zginęło 379 osób (164 ofiary cywilne). Zamach rozpoczął okres trzynastoletnich rządów dyktatorskich – przerwanych wybuchem wojny w 1939. Chociaż piłsudczycy (sanacja) zostali wyniesieni do władzy dzięki poparciu lewicy i robotników, po jej zdobyciu szybko zwrócili się w kierunku konserwatywnej prawicy i posiadaczy ziemskich. Za symbol takiego zwrotu uważa się wizytę Piłsudskiego w majątku księcia Janusza Radziwiłła w Nieświeżu.

Zwrot sanacji w prawo zmobilizował polityczną lewicę. W 1929 w celu prowadzenia walki z rządami sanacji został zawiązany Centrolew, koalicja sześciu partii lewicy i centrum. W 1930 rozwiązano Sejm i pozbawiono posłów immunitetów. Liderów Centrolewu aresztowano w twierdzy brzeskiej. Byli tam poniżani i poddawani torturom psychicznym (np. poprzez symulowanie egzekucji). Wśród nich znajdowali się czołowi posłowie PPS: Herman Liberman, Norbert Barlicki, Stanisław Dubios, Mieczysław Mastek, Adam Pragier, Adam Ciołkosz. Zostali skazani na kary od dwóch i pół do trzech lat więzienia w tzw. procesie brzeskim. Na skutek zastraszenia opozycji wybory brzeskie wygrała sanacja. Apogeum przesuwania się sanacji na prawo pod koniec lat 30-tych XX-go wieku było utworzenie Obozu Zjednoczenia Narodowego (Ozonu), przejmującego wiele haseł programowych endecji.

W 1934 na mocy rozporządzenia prezydenta Ignacego Mościckiego powstał Obóz Odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Bereza była de facto obozem koncentracyjnym. Osadzano w niej na podstawie decyzji administracyjnej, bez prawa apelacji, na okres 3 miesięcy. Osadzenie mogło być przedłużone na kolejne 3 miesiące (znane są przypadki osadzenia trwającego rok). W obozie więziono przeciwników politycznych sanacji: komunistów, ukraińskich nacjonalistów, socjalistów i ludowców.

Najważniejszy strajk chłopski w II RP odbył się w 1937. Polegał na blokadzie dróg do miast i wstrzymaniu dowozu żywności. Jednym z postulatów było zorganizowanie demokratycznych wyborów do Sejmu. Strajk chłopski był wynikiem kryzysu gospodarczego, który szczelnie mocno uderzył w sytuację materialną chłopów. W czasie pacyfikowania strajku zastrzelono 44 chłopów, 5000 aresztowano.

W II RP miało miejsce wiele strajków i demonstracji, które kończyły się ofiarami śmiertelnymi. W 1923, po ogorzeniu przez PPS strajku powszechnego, doszło do starć robotników z wojskiem, w których zginęło 18 robotników (tzw. wydarzenia krakowskie). Głośne były też wydarzenia w krakowskiej fabryce „Semperit”, gdzie w 1936 użyto wojska w celu stłumienia strajku okupacyjnego.

Po 1989 w polskiej historiografii niemal jednomyślnie ocenia się okres II RP (w tym dyktatury sanacyjnej) pozytywniej niż Polsku Ludowej. Krytykując tę ostatnią jako argumenty wysuwa się przede wszystkim łamanie swobód obywatelskich, krwawą rozprawę z opozycją. Czy jednak tak negatywna ocena PRL-u względem II RP powinna mieć miejsce nawet, jeśli będziemy brać uwagę okres tylko po 56?

Ofiary PRL-u:

  • Grudzień 1970 – 44 zabitych
  • Pacyfikacja kopalni „Wujek” 1981 – 9 zabitych
  • Pozostałe ofiary zdarzeń masowych w czasie stanu wojennego 1981-1983 – 26 zabitych
  • Niewyjaśnione zgony w czasie stan wojennego 1981-1983, wg. Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działań MSW – 88 zabitych
  • ks. Popiełuszko 1984 – 1 zabity
  • W sumie: 168 zabitych (w ciągu 15 lat czyli średnio ok. 11 zabitych rocznie)

Ofiary sanacji:

  • Przewrót majowy 1926 – 164 zabitych (tylko ofiary cywilne)
  • Strajki chłopskie w 1932-1937 – 107 zabitych
  • Strajki robotnicze w marcu 1936 – 10 zabitych
  • „Krwawy czwartek” we Lwowie 1936 – 4 zabitych
  • Uroczystości w Racławicach w kwietniu 1937 – 3 zabitych
  • W sumie: 288 zabitych (w ciągu 12 lat czyli średnio ok. 24 zabitych rocznie)