Teorie rozwoju społecznego (development theories), rozumiane jako analiza procesu skutecznego zwalczania ubóstwa materialnego w państwach Globalnego Południa, oparte sa o przesłanę ewolucjonistyczną. W myśl tych teorii, strukturalne przemiany społeczne zachodzące w czasie dowodzą istnienia postępu społecznego. Konstatacja ta ma szczególny charakter; nie tylko potwierdza empiryczną obserwację (tj. twierdzenie, iż zachodzi stopniowy rozwój ludzkości w pozytywnym kierunku), nakłada również na społeczeństwa etyczny obowiązek uwzględniania skutków podejmowanych przez aktorów życia politycznego działań w kontekście instytucjonalnego planowania i implementacji polityk publicznych (public policies).

Zamożność państw, rozumianą jako sumę wartości dóbr i usług finalnych wytworzonych na terytorium danego kraju w danym okresie, mierzy się przy użyciu wskaźnika Produktu Krajowego Brutto (PKB). Informacja o wielkości PKB jest często stosowana jako narzędzie badań porównawczych; dane o bezwzględnej wartości wytwarzanych dóbr i usług finalnych są łatwo dostępne – istnieją m.in. publikacje rządowe, jak również dane międzynarodowych organizacji finansowych, takich jak Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Tym niemniej, wartość PKB, nawet jeśli obliczana per capita, a więc podzielona przez liczbę wszystkich ludzi zamieszkujących terytorium, dla którego przeprowadzane jest badanie, nie dostarcza informacji o rozkładzie dochodów i wydatków w danym społeczeństwie. W tym celu konieczne może okazać się odwołanie do szerszej metodologii i zestawienie wyników PKB z poziomem rozwarstwienia dochodowego (rozkład normalny dochodów w populacji – współczynnik Ginniego). Współczynnik Giniego to stosowana w statystyce miara koncentracji (nierównomierności) rozkładu zmiennej losowej.

Ze względu na jednowymiarowość wskaźnika PKB zaobserwować można jego niską przydatność dla oceny poziomu rozwoju społecznego. W 1990 roku, pakistański ekonomista Mahbub ul Haq zaproponował syntetyczny miernik rozwoju społeczno-ekonomicznego HDI (Human Development Index), będący kombinacją średniej oczekiwanej długości życia, średniej liczby lat edukacji otrzymanej przez mieszkańców w wieku 25 lat i starszych, oczekiwanej liczby lat edukacji dla dzieci rozpoczynających proces kształcenia oraz dochodu narodowego per capita w USD, liczonego według parytetu siły nabywczej danej waluty. Podstawowym jednak problemem wynikającym ze stosowania tej metodologii obliczeń stopnia rozwoju społecznego, jest relatywny charakter oceny ważności każdego z czynników.

W klasycznym rozumieniu rozwój społeczny odbywa się w trzech etapach. W pierwszym etapie dochód generowany jest przez wykorzystanie surowców naturalnych (w takich sektorach jak np.: rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo, górnictwo), w drugim etapie kluczowa część towarów i usług zaczyna być produkowana w przemyśle i sektorze infrastruktury, w trzecim etapie następuje pełne przejście do zdominowania struktury produkcji przez sektory handlu i usług, w tym w szczególności usług finansowych, transportu, turystyki i opieki zdrowotnej.

Tab. 1.1. Porównanie struktury PKB Wielkiej Brytanii, Chin i Gwinei Równikowej

Państwo Rolnictwo (jako % PKB) Przemysł (jako % PKB) Usługi
(jako % PKB)
PKB
per capita (USD)
Wzrost PKB (%)
Wielka Brytania 0,7% 20,8% 78,5% 36000 0,2%
Chiny 10,1% 45,3% 44,6% 9100 7,7%
Gwinea Równikowa 57,6% 13,6% 28,8% 1200 1,5%

Źródło: opracowanie własne, na podstawie: World Bank, World Development Indicators: Structure of Output: http://wdi.worldbank.org/table/4.2 (dostęp na dzień 17.06.2018)

W ramach niniejszego rozdziału przeprowadzona zostanie analiza trzech podstawowych, współczesnych paradygmatów, które poprzez posiadanie swoistych przesłanek ontologicznych i epistemologicznych, udzielają różnych odpowiedzi na pytania o cele i środki wypracowywania rozwoju społecznego – będą to: podejście neoliberalne, podejście strukturalne, a także podejście interwencjonistyczne. Przedstawione zostaną także inne koncepcje rozumienia problematyki rozwoju społecznego, tj. teoria modernizacji, teoria zależności i systemów-światów, jak również teorie krytycznie nastawione do idei rozwoju społecznego.

Paradygmat neoliberalny dominował w globalnym dyskursie politycznym w latach 80-tych i 90-tych ubiegłego stulecia, znajdując swoje urzeczywistnienie w implementacji zaleceń Konsensusu Waszyngtońskiego (dokument, będący podstawą „poprawnie prowadzonej” i zalecanej polityki gospodarczej USA, przedstawiony przez amerykańskiego ekonomistę Johna Williamsona pod koniec lat 80-tych XX wieku). Ideologia stojąca za tym sposobem myślenia wskazywała na potrzebę oddolnego rozwoju społeczno-ekonomicznego, który miał być zapewniony poprzez swobodny przepływ towarów i pełną konkurencyjność w ramach rynku światowego; ergo, rola państwa, jako aktywnego aktora kształtującego politykę gospodarczą i społeczną, ulec powinna ograniczeniu.

Podejście strukturalistyczne wskazywałoby raczej na konieczność rozumienia omawianego problemu w kontekście dysproporcji pomiędzy tym, ilu podmiotom otwarty, wolny rynek dostarcza korzyści, a ilu pozbawia szans na wydobycie się ze swojej pozycji w globalnym podziale pracy. Siła, rozumiana jako konstrukt niematerialny, a zatem należący do świata idei, jest tutaj rozumiana jako wypadkowa ekonomicznych i społecznych struktur. Konsekwencją takiego rozumienia omawianego przedmiotu jest upatrywanie rozwiązań wspierających rozwój społeczno-gospodarczy w krajach Globalnego Południa we wzmocnieniu pozycji instytucji krajowych i agencji międzyrządowych w procesie decyzyjnym w gospodarce narodowej.

Ryc. 1.2. Podział na państwa Globalnej Północy (niebieski) i Globalnego Południa (kolor czerwony)

Znalezione obrazy dla zapytania: Global South

Źródło: O. Mimiko, Globalization: The Politics of Global Economic Relations and International Business, w: Carolina Academic, Durham 2012, s. 47

Paradygmat interwencjonistyczny, na tle pozostałych dwu poprzednio omówionych, jawi się jako próba uzyskania balansu pomiędzy jednym a drugim – fetyszyzacja wzrostu gospodarczego służy (z punktu widzenia komunitarnych interesów narodowych) rozwiniętym, kapitalistycznym państwom, zarazem utrwalając pozycję państw rozwijających się jako nie będących w stanie uzyskać realnej przewagi konkurencyjnej nad państwami kapitalistycznymi w zachodnioeuropejskim rozumieniu.

Przykładem zastosowania podejścia interwencjonistycznego w międzynarodowych stosunkach gospodarczych w zakresie działań na rzecz rozwoju społecznego jest ustanowienie Milenijnych Celów Rozwoju przez Organizację Narodów Zjednoczonych. We wrześniu 2000 roku szefowie państw i rządów 189 państw, w tym Polski, zaakceptowali Milenijne Cele Rozwoju, poprzez podpisanie deklaracji milenijnej. Deklaracja zawierała 8 celów, które miały zostać zrealizowane do 2015 roku. Pierwszym, wyznaczonym celem, było wyeliminowanie skrajnego ubóstwa i głodu (zmniejszenie o połowę skrajnego ubóstwa i głosu, zmniejszenie o połowy liczby ludzi, którzy cierpią głód). Drugim z celów było zapewnienie powszechnego nauczania na poziomie podstawowym (zapewnienie wszystkim chłopcom i dziewczętom możliwości ukończenia pełnego cyklu nauki na poziomie podstawowym). Trzecim celem ONZ było promowanie równości płci i awans społeczny kobiet (wyeliminowanie nierównego dostępu płci do pierwszego i drugiego szczebla edukacyjnego do 2005 roku, a na wszystkich szczeblach do roku 2015). Czwartym, wyznaczonym przez ONZ celem, było ograniczenie umieralności dzieci (zmniejszenie o 2/3 wskaźnika umieralności dzieci w wieku do lat 5).

Piątym Milenijnym Celem Rozwoju była poprawa opieki zdrowotnej nad matkami (zmniejszenie o 3/4 wskaźnika umieralności matek). Szóstym celem było ograniczenie rozprzestrzeniania się HIV/AIDS oraz malarii i innych chorób (powstrzymanie rozprzestrzeniania się tych chorób i ograniczenie nowych zachorowań). Siódmym, z pośród Milenijnych Celów rozwoju, było stosowanie zrównoważonych metod gospodarowania zasobami naturalnymi (uwzględnienie zasad zrównoważonego rozwoju w krajowych strategiach i programach, stosowanie metod hamujących zubożenie zasobów środowiska naturalnego, zmniejszenie o połowę liczby ludzi pozbawionych stałego dostępu do czystej wody pitnej, do 2020 roku – osiągnięcie znaczącej poprawy warunków życia przynajmniej 100 mln mieszkańców slumsów). Ostatnim, ósmym Milenijnym Celem Rozwoju było stworzenie globalnego partnerskiego porozumienia na rzecz rozwoju (wypracowanie dostępnego dla wszystkich, opartego na jasnych przepisach, przewidywalnego i nikogo niedyskryminującego systemu handlowo finansowego, zobowiązanie uczestników systemu do podejmowania działalności promującej dobre praktyki rządzenia i ograniczanie ubóstwa; uwzględnienie szczególnych potrzeb państw najsłabiej rozwiniętych, wyspiarskich i śródlądowych – zwłaszcza w zakresie zwiększenia dostępu do rynków krajów rozwiniętych, redukcji długów, zwiększenia pomocy rozwojowej; wypracowanie strategii na rzecz zapewnienia młodemu pokoleniu zatrudnienia, zapewnienie dostępu do leków dla krajów rozwijających się oraz umożliwienie im korzystania z dobrodziejstw nowoczesnej technologii).